تحلیل فقهی–حقوقی نقش اشتباه و تقصیر در رفع مسئولیت کیفری با تأکید بر فقه امامیه و قانون مجازات اسلامی ایران
کلمات کلیدی:
اشتباه, تقصیر, مسئولیت کیفری, فقه امامیه, قانون مجازات اسلامیچکیده
مسئولیت کیفری مستلزم قابلیت انتساب رفتار مجرمانه به مرتکب و برخورداری وی از قوه تشخیص، تمییز و اختیار است. در این میان، اشتباه و جهل میتوانند با تأثیر بر عنصر روانی جرم، مسئولیت کیفری را تضعیف یا منتفی سازند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل فقهی–حقوقی نقش اشتباه و تقصیر در رفع یا تخفیف مسئولیت کیفری، به بررسی دیدگاههای فقه امامیه و مقررات قانون مجازات اسلامی ایران میپردازد. این تحقیق با روش توصیفی–تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانهای انجام شده است. یافتهها نشان میدهد که در فقه امامیه، اشتباه غالباً در قالب مفاهیمی چون جهل، خطا و تفریط مطرح شده و فقها میان جهل قصوری و تقصیری تفکیک قائلاند. تنها جهل غیرمقصرانه میتواند رافع مسئولیت باشد. همچنین در جنایات غیرعمدی، در برخی موارد احراز تقصیر شرط ضمان دانسته شده و در برخی دیگر، صرف تحقق اتلاف موجب ضمان است. در حقوق کیفری ایران نیز، هرچند قانونگذار در تبصره ماده ۱۴۵ مصادیقی از تقصیر را بیان کرده، اما قاعدهای کلی درباره نقش تقصیر در همه جنایات غیرعمدی ارائه نکرده است. بررسیها حاکی از آن است که قانون در بسیاری موارد از نظر مشهور فقهای امامیه تأثیر پذیرفته، اما همچنان ابهاماتی وجود دارد. در نهایت، پژوهش حاضر بر ضرورت تبیین ضوابط روشنتر برای تشخیص اشتباه معذور و غیرمعذور تأکید میکند تا از تحمیل مجازات بر افراد فاقد تقصیر واقعی جلوگیری شود.
دانلودها
مراجع
Al-Zuhayli, W. (1997). Islamic Jurisprudence and Its Evidence (4th ed., Vol. 7). Dar al-Fikr.
Allamah Hilli, H. Y. (1993). Memorial of the Jurists (1st ed.). House for the Revival of Arab Heritage.
Ansari, M. (2012). The Earnings (Vol. 2). Teachers Association Publications.
Ardabili, M. A. (2021). General Criminal Law (14th ed., Vol. 1 & 2). Mizan Publications.
Bornstein, B. H., & Greene, E. (2022). The Jury Under Fire: Myth, Controversy, and Reform. Oxford University Press.
Dressler, J. (2022). Understanding Criminal Law (10th ed.). Carolina Academic Press.
Fletcher, G. P. (2000). Rethinking Criminal Law. Harvard University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195136951.001.0001
Goldouzian, I. (2022). General Criminal Law (20th ed., Vol. 1). Majd Publications.
Hosseini Rohani, S. M. (1991). Jurisprudence of al-Sadiq (Vol. 2). Dar al-Kitab.
Ibn Babawayh, M. A. (1997). He Who Has No Jurist With Him (2nd ed., Vol. 4). Islamic Publications Office.
Jafari Langroudi, M. J. (2018). Legal Terminology (22nd ed.). Ganj-e Danesh.
Javadi Amoli, A. (2015). Defining Ignorance in Jurisprudence and Law (1st ed.). Islamic Research Center Publications.
Katouzian, N. (2021). General Criminal Law (28th ed.). Ganj-e Danesh Publications.
Kerchove, M. (2017). Penal Law and Judicial Responsibility (2nd ed.). Paris University Press.
Khoei, A. Q. (1989). Compendium of Hadith Narrators (Vol. 7 & 8). Imam Khoei Institute Publications.
Khomeini, S. R. (2000). Clarification of the Means (2nd ed., Vol. 2). Institute for the Publication of Imam Khomeini's Works.
Komili, H. (2021). Investigation of Factors Relieving Criminal Responsibility in Iranian Law. Legal Research Quarterly, 12(3), 85-108.
Kulayni, M. Y. (1996). Principles of al-Kafi (6th ed., Vol. 1). Islamic Books House.
Mazidi Sharafabadi, A. (2015). The Role of Mistake in Criminal Responsibility in the Islamic Penal Code. Journal of Criminal Law, 6(2), 55-78.
Mohammadi, M. (1999). The Impact of Mistake on Criminal Responsibility in Jurisprudence and Criminal Law. Journal of the Faculty of Law and Political Science, 46, 121-145.
Mohseni, G. (2021). Commentary on the Islamic Penal Code (4th ed.). Mizan Publications.
Mortazavi, A. A. (1994). The Victory (1st ed.). Teachers Association Publications.
Motahhari, M. (2019). Collected Works (15th ed., Vol. 23). Sadra.
Mousavi Ardabili, A. K. (2021). Lessons in Criminal Jurisprudence (5th ed.). Mizan Publications.
Mousavi Damghani, R. (2020). Jurisprudential and Legal Foundations of Criminal Responsibility (1st ed.). Khorsandi Publications.
Movahed Abtahi, A. (2022). Error and Professional Responsibility in Imami Jurisprudence. Medical Law Quarterly, 11(3).
Najafi, M. H. (2010). Jewels of Eloquence in Explaining Islamic Laws (7th ed., Vol. 41-42). Ismaelian Publications.
Qaradawi, Y. (2006). Jurisprudence of Crime and Punishment in Islam (1st ed.). Dar al-Shuruq.
Safai, H. (2023). Civil and Criminal Liability in Imami Jurisprudence and Iranian Law (2nd ed.). Mizan Publications.
Safai, S. (2022). Criminal Sociology of Iran (1st ed.). Mizan Publications.
Safai, S. H. (2022). Civil and Criminal Liability in Imami Jurisprudence and Iranian Law (3rd ed.). Mizan Publications.
Sepehri, Z. (2023). A Critique of the Rule of Ignorance of the Law and Criminal Responsibility in Imami Jurisprudence. Journal of Jurisprudence and Criminal Law Research, 6(4).
Shahid Thani, Z. A. (1989). Paths of Understanding to the Refinement of Islamic Laws. Institute of Islamic Knowledge.
Shahidi, M. (2012). Civil Liability in Imami Jurisprudence (4th ed.). Bustan-e Ketab Publications.
Shams, A. (2023a). A Comparative Study of Criminal Responsibility and Ignorance of Law and Fact. Journal of Jurisprudence and Law Research, 8(2).
Shams, A. (2023b). A Critical Analysis of the Psychological and Social Elements of Premeditated Murder. University of Tehran Press.
Tusi, M. H. (1987a). The Disagreement (1st ed., Vol. 2). Dar al-Zakhaer Publications.
Tusi, M. H. (1987b). The End (2nd ed.). Islamic Books House.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Hossein Sepehri Noosh Ghorbani (Author); Hadi Shafiei Nategh; Razieh Hassankhani, Amir Mehdi Azizi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.