تبیین مفهومی حیات اخروی بر اساس قاعده امکان اشرف: رویکرد تطبیقی بین دیدگاه‌های میرداماد و ملاصدرا - تبریزی, زهرا; عبایی کوپایی, محمود; دارایی, روح الله (معرفت و بصیرت اسلامی)
مسأله حیات اخروی از بنیادی‌ترین مباحث در فلسفه اسلامی است که پیوندی عمیق با هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی دارد. یکی از قواعد مهم فلسفی که می‌تواند در این زمینه نقشی اساسی ایفا کند، قاعده «امکان اشرف» است. بر اساس این قاعده، وجود مرتبه عالی‌تر بر وجود مرتبه فروتر تقدم دارد و همین اصل در مدرسه اصفهان و حکمت متعالیه صدرایی مبنای استدلال‌های متافیزیکی قرار گرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که قاعده امکان اشرف چه جایگاهی در تبیین عقلانی حیات اخروی دارد و دیدگاه‌های میرداماد و ملاصدرا در این خصوص چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی دارند. روش تحقیق، تحلیلی ـ تطبیقی است و با تکیه بر آثار میرداماد و ملاصدرا و نیز منابع فلسفی و تفسیری مرتبط انجام گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که میرداماد با ابتنا بر نظریه حدوث دهری، قاعده امکان اشرف را در تبیین جایگاه عالم برزخ و نسبت آن با معاد به کار می‌گیرد، در حالی که ملاصدرا با تلفیق این قاعده با حرکت جوهری، تجرد خیال و تشکیک وجود، تصویری جامع‌تر و پویا‌تر از مراتب پس از مرگ و حتی معاد جسمانی ارائه می‌دهد. نتیجه آن است که هرچند هر دو فیلسوف در پذیرش اصل قاعده مشترکند، اما تفاوت بنیادین میان حدوث دهری و حرکت جوهری موجب می‌شود تبیین ملاصدرا از حیات اخروی انسجام و کارآمدی بیشتری داشته باشد.